Aan het front van de informatieoorlog

Behalve een pandemie woedt er ook een ‘infodemie’, een wereld die wordt overspoeld met nepnieuws, soms zelfs ‘staatsgedreven’. VPRO Tegenlicht zocht naar de achtergronden van ‘de oorlog van de toekomst’, waarin trollen, websites, vloggers en bloggers belangrijker zijn dan ‘laarzen en geweren’. Niet gezien? Terugkijken dan! Want verwarring zaaien, bevolkingsgroepen uit elkaar spelen en bondgenootschappen onder spanning zetten, zijn de nieuwe vormen van oorlog – compleet anders dan een luchtbombardement of het binnendringen van landsgrenzen. In die informatieoorlog staan partijen lijnrecht tegenover elkaar. Er wordt dan fanatiek gezocht naar een ‘patient zero’, de eerste trol, website, vlog of blog achter een nepnieuws-aanval. Net als bij het coronavirus. Want ‘als het op facebook staat, verspreidt het virus zich al en kun je het niet meer beheersen’, zegt ‘defensie-journalist’ Vaidas Saldziunas van Delfi in Litouwen. Maar die patient zero kan ook een staat zijn of een medium dat onder staatscontrole staat, zegt Saldziunas – die, toeval of niet, tijdens het interview met spoed een nepnieuws-aanval moet ‘debunken’. Nepnieuws wordt wel ‘het nieuwste massa-vernietigingswapen’ genoemd en is vaak afkomstig uit Rusland waar ‘trolfabrieken’ 24/7 de meest baarlijke onzin over de wereld doen uitgaan. De volgende Brexit, het uiteenvallen van de EU – door sociale media zijn ‘de mogelijkheden om verwarring te zaaien tot grote hoogtes gestegen’. In de strijd daartegen noemen nepnieuws-bestrijders zichzelf elfen, verenigd in Debunk.eu, maar anderen vinden zichzelf gewoon guerrilla – Game of Thrones in het echie … Ook het Nederlandse leger strijdt mee, blijkt uit de uitzending. In Litouwen zijn 110 manschappen gelegerd, als onderdeel van de Navo-inzet Enhanced Forward Presence. Militairen die hier op missie gaan, worden getraind om geen slachtoffer te worden van trollen: log nooit in op open wifi, zorg dat je nooit met een wapen naast lokale kinderen op de foto wordt gezet – alles kan tegen je gebruikt worden.

“Rusland verspreidt in Nederland desinformatie over coronavirus”

Ja, het waren de Russen die allerlei ‘desinformatie’ – nepnieuws zo u wilt – over corona hebben verspreid. Maar het bereik van die berichten op sociale media was ‘beperkt’. Minister Kajsa Ollongren schreef de Kamer over een AIVD-onderzoek naar ‘Russische narratieven’ die in hun berichten de nadruk leggen op ‘vermeende Europese verdeeldheid’ en het gebrek aan onderlinge solidariteit tussen West-Europese landen bij de bestrijding van covid-19. Paniek zaaien en vergroting van het wantrouwen tegen autoriteiten zijn de doelen van deze ‘aanzienlijke desinformatiecampagne’ zoals de Europese Unie de Russische acties eerder noemde. Als voorbeeld geeft Ollongren een veelgedeelde video waarin mensen vechten om een supermarkt binnen te gaan, zogenaamd in Haarlem. Maar het filmpje komt Duitsland en werd al in 2011 gemaakt. Tja. Ollongren schrijft ook over ‘misinformatie’ over 5G die mogelijk heeft bijgedragen aan de brandstichtingen in zendmasten.

Belgie: “Zit extreemlinks achter zendmastbranden?”

In België waarschuwt het OCAD, het orgaan voor de dreigingsanalyse, de politiediensten in een rapport voor eventuele aanvallen van anarchistische groepjes. Aanleiding is de vondst van een (Franstalig) online pamflet waarin wordt gedreigd met aanslagen. Het pamflet, begin april geplaatst, roept op om ‘zo veel mogelijk schade’ aan te richten. ‘Met alcoholgel kan je niet alleen je handen ontsmetten maar ook brand stichten’, staat er onder meer. ‘Nu de politie overwerkt is, kunnen we ze aanvallen. Waar dit document een links-extremistische auteur lijkt te hebben, is ook extreem-rechts fanatiek bezig. Zo verspreiden de ‘Knights of Flanders’, een geheime facebookgroep met circa vierhonderd leden, de theorie dat covid-19 voortkomt uit het griepvaccin en beweert ‘Nation’ dat besmette moslims met een fatwa opgeroepen worden in het gezicht van ongelovigen te hoesten. Deze groepen gebruiken de coronacrisis om bevolkingsgroepen tegen elkaar op te zetten of om het gezag van de Belgische overheid en de medische wereld onderuit te halen’, aldus het OCAD-rapport.

Twitter verbiedt verspreiding van complottheorieën over 5G en corona

Ook Twitter heeft maatregelen genomen: tweets waarin het coronavirus wordt gelinkt aan 5G zijn verboden en zullen worden verwijderd. Allerhande complottheorieën en andere ‘ongefundeerde berichten’ die mensen oproepen tot actie, het vernietigen of beschadigen van kritieke infrastructuur of maatschappelijke onrust, zijn ook verboden, aldus een blog.

Anti-5G-Facebookers verheerlijken brandstichting zendmasten

Inmiddels is wel duidelijk dat het anti-5G sentiment vooral op facebook leeft. Het bedrijf heeft maatregelen aangekondigd om groepen, waarin soms letterlijk wordt opgeroepen brand te stichten in zendmasten, te verwijderen. ‘Under our existing policies against harmful misinformation, we have begun removing false claims that 5G technology causes the symptoms of or contraction of COVID-19’. In Nederland keek De Telegraaf mee in een van die groepen, Wij willen geen 5G Nederland. Daarin verheerlijken de 34 duizend leden de brandstichtingen. ‘Yes yess, the fire rises’ en ‘goed zo’, valt er onder meer te lezen. De leden delen foto’s van plaatsen waar 5G-zendmasten zóuden staan. En als in een poll gevraagd wordt welke acties de beste zijn, stemmen de meesten voor ‘onklaar maken zendmasten’ …
Maar er zijn tientallen van die groepen. In de VS zijn ‘Stop 5G Group’ en ‘Destroy 5G Save Our Children’ inmiddels verwijderd maar net zo snel komen er weer nieuwe groepen bij.

India: Groepsbeheerders op Whatsapp verantwoordelijk bij nepnieuws

De politie in Mumbai, India heeft strenge maatregelen ingevoerd tegen de verspreiding van nepnieuws over het coronavirus. Alles wat ‘fake or distorted’ is, of het nu op facebook, twitter, Tiktok, instagram, Whatsapp of wat dan ook gedeeld wordt, zal worden bestraft. Aansprakelijk zijn de beheerders van de groepen waarin het nepnieuws gedeeld wordt, aldus Deputy Commissioner Pranaya Ashok. Bij Whatsapp is dat de groepsbeheerder – die is bij speciaal decreet nu persoonlijk verantwoordelijk gemaakt.

5G, corona en brandstichting

Het internet van de toekomst gaat met 5G maar daar lijkt niet iedereen van overtuigd. Na enkele brandstichtingen in 5G-masten in Engeland en Italië is vorige week nu ook in Nederland zo’n zendmast in de fik gezet. Op een elektriciteitskastje bij de zendmast in Deurne, Brabant was met grote letters ‘Fuck 5G’ gespoten. Eigenaar Cellnex Telecom gaat aangifte doen van brandstichting. De brandstichting houdt mogelijk verband met allerlei complottheorieën waarin 5G een rol speelt bij de verspreiding van het coronavirus. Onzin natuurlijk, maar zoals bij andere complottheorieën is er altijd een groep ‘believers’. Die groep is kennelijk zo groot dat YouTube al een verbod instelde voor video’s met complottheorieën over het coronavirus. Ook Facebook zegt ‘onjuiste beweringen’ over een verband tussen corona en 5G te verwijderen, zeker als daarin wordt opgeroepen om zendmasten in brand te steken. Dat lukt nog niet heel goed: twee van die groepen zijn het 5G-Plein dat ronduit schrijft dat in Wuhan ‘op het moment van de uitbraak toevallig een 5G-netwerk was geactiveerd’ en Stop 5G van zelfverklaard ‘ufodeskundige’ John Kuhles. Andere facebook-groepen waarin nepnieuws over corona gretig wordt gedeeld, zijn chemtrail watchers, Q-Anon fans en – daar zijn ze weer – Gele Hesjes. Brandpunt+ analyseerde een aantal berichten en wist ze te herleiden naar een berucht forum ‘voor alternatief denken’. In Nederland is 5G trouwens alleen nog op proef. En de mast in Deurne is alleen in gebruik voor 2G-, 3G- en 4G-verbindingen …

WhatsApp beperkt doorsturen van berichten tot één keer

In de strijd tegen nepnieuws over corona heeft WhatsApp het doorsturen van berichten (nog verder) beperkt. Wie een bericht ontvangt dat al ‘veel’ is doorgestuurd, kan dat zelf nog maar één keer versturen. Begin 2019 werd het aantal keren doorsturen al beperkt tot vijf. Dat leidde tot een kwart minder doorgestuurde berichten. Nu gaat Whatsapp dus nog verder, blijkt uit een blogbericht. ‘Het doorsturen van berichten kan bijdragen aan de verspreiding van desinformatie. We vinden het belangrijk dat [..] WhatsApp een plek blijft voor persoonlijke gesprekken’. Whatsapp roept gebruikers ook op om na te denken de berichten die je ontvangt. ‘Niet alles wat naar jou verstuurd wordt over het virus klopt en als je niet zeker weet of iets waar is, stuur het dan niet door’. Berichten die meer dan vijf keer zijn doorgestuurd, hebben twee pijltjes als label.

Corona en criminaliteit

Internetcriminelen maken ‘grof misbruik van situatie’ en de coronacrisis is daarmee ook een ‘serieuze bedreiging voor de digitale veiligheid’, meldt Europol in een nieuw rapport. Internetcriminelen, ‘pandemie-profiteurs’ genoemd, maken misbruik van de angst van mensen én van de behoefte aan informatie. De Nederlandse politie meldt een stijging van het aantal nepmails dat inspeelt op de actualiteit – we schreven al over de ‘antibacteriële bankpas’ – maar nu is er ook een foute app die actuele verspreidingsgegevens belooft. Helaas, de app installeert alleen maar malware. Beveiliger Barracuda Networks noteerde verder alleen al in maart ruim negenduizend aan corona gerelateerde phishingmails, in januari nog slechts 137. Een andere beveiliger, Palo Alto Networks, signaleert dat het aantal geregistreerde domeinnamen rond corona de afgelopen weken met meer dan honderdduizend toenam. Daar zal vast wel een betrouwbare site tussen zitten, zeggen de onderzoekers, maar de enorme groei is natuurlijk verdacht. Volgens Europol is er echter ook een groeiende vraag naar online kinderporno te zien. Deelnemers aan internetfora zinspelen onder meer op extra mogelijkheden om nieuw materiaal te maken …

Politie waarschuwt voor nepnieuws

Je zou het normaliter niet verwachten maar in deze verwarrende tijden is het niet zo gek dat de politie waarschuwt voor alle misleidende en valse informatie die via sociale media en chatapps wordt verspreid. De voorbeelden om corona te voorkomen zijn bekend: je adem inhouden, speciale tandpasta gebruiken, bleekwater, insmeren met azijn – de creativiteit van de oplichters lijkt geen grenzen te kennen. Mensen moeten daarom, volgens het filmpje, niet klakkeloos elk bericht gaan delen: controleer de afzender, verifieer de bron en check de officiële kanalen en media. ‘Wees kritisch, gebruik altijd je gezonde verstand en denk voor je deelt’.

Corona en criminaliteit

Het coronavirus biedt criminelen geweldige mogelijkheden om allerlei argeloze internetgebruikers op te lichten. Is het niet met een facebook-oproep van een neppe André Rieu om geld te doneren zodat ‘kinderen in Turkije’ geen virussen krijgen, dan is het wel een mail of een appje van de ‘gemeente’ met het verzoek om 45 euro in een tasje aan de voordeur te hangen voor een voedselpakket – geen paniek, de politie onderzoekt de zaak. Los van allerlei ranzige tips om niet besmet te raken – bleekwater drinken, je adem inhouden of een bananendieet – zijn er verder ook oplichters die huis-aan-huis trekken om geld in te zamelen, je huis te ontsmetten, aanbieden om boodschappen voor je te gaan doen dan wel alle bewoners te controleren.
De coronacrisis leidt zo tot een ‘ongekend hoog aantal cyberaanvallen’, zien onderzoekers bij beveiliger Proofpoint. Ze spreken van de grootste hoeveelheid cyberaanvallen met hetzelfde thema ‘dat ze in jaren, zo niet ooit, hebben gezien’. Phishing, schadelijke bijlagen, schadelijke links, ceo-fraude, nepshops, spam en malware – het tiert allemaal welig deze weken, meldt ook de FBI. Ook worden online brieven gedeeld waarmee bedrijven hun medewerkers zogenaamd ‘een vitaal beroep’ toeschrijven en worden er online natuurlijk tientallen pijnstillers, handgelletjes, mondkapjes en andere hulpmiddelen aangeboden, zo waarschuwen organisaties als Europol en Consumentenbond. Soms is het overduidelijk nep, zoals bij de ‘antibacteriële bankpas’ die een nep-bank belooft, maar soms ook nét echt, zoals bij mails met tips van het RIVM. En dan blijken ook apps waarmee je live kunt volgen hoe het virus zich verspreidt, gewoon nep.
Het Expertisebureau Online Kindermisbruik (EOKM) waarschuwt voor nog een ander gevaar, namelijk voor een mogelijke toename van sexting, grooming en ander kindermisbruik. Kinderen zijn extra kwetsbaar, nu ze veel actiever online zijn met al dat thuisonderwijs. ‘Jongeren zitten nu veel meer thuis. Ze zien elkaar niet op school en hebben intensiever contact met elkaar via het internet. Het is hartstikke mooi dat die mogelijkheid er is, maar er zitten ook risico’s aan. Hoe meer jongeren online actief zijn, hoe groter de kans dat mensen hiervan misbruik maken’, waarschuwt Simone Belt van EOKM.
Waarschuwingen over nepnieuws komen er van het RIVM en de politie. Bij het RIVM betreft het YouTuber Tom Zwitser uit Groningen die in een filmpje roept dat de overheid ‘uit is op 200.000 doden’. Zwitser zette het filmpje op zijn kanaal Blue Tiger Studio, ‘een vrijplaats voor afwijkende meningen’, waar het, niet verwonderlijk in een gepolariseerde samenleving vol complotdenkers, fanatiek bekeken en becommentarieerd wordt. Nep is uiteraard ook het bericht op twitter en andere platforms dat mensen ramen en deuren moeten sluiten omdat de luchtmacht, ‘met vijf helikopters’, de straten gaat desinfecteren. Veel mensen belden de politie al over om te vragen of dat wel klopte …

Minder complotvideo’s op YouTube na aanpassing algoritme

Een filmpje waarin complotdenker Alex Jones beweerde dat de aanslag in Christchurch in scene was gezet, deed bij YouTube alle alarmen afgaan. Het bedrijf beloofde verbeterde algoritmes zodat complotvideo’s minder snel in de lijst met aanbevelingen terecht zouden komen. Dat blijkt te werken, melden onderzoekers van de Universiteit van California. De kans dat iemand een complotvideo te zien krijgt, is met 40% gedaald. Complotvideo’s gaan nu ‘een stille dood’ tegemoet, aldus YouTube. Zulke filmpjes mogen nog wel worden geplaatst maar ze worden niet langer gepromoot.

Hongarije: Politie ontmaskert fakenewsnetwerk rond coronavirus

De politie in Hongarije heeft een netwerk van fakenews-websites ontmanteld. Twee mannen zijn opgepakt. Ze hadden tientallen websites en facebookpagina’s in de lucht waarop ze beweerden dat er ook Hongaren waren gestorven aan het coronavirus – in Hongarije is nog geen enkel geval gemeld. Het enige doel van de twee verdachten was ‘om veel bezoekers te lokken en zo geld te verdienen’, aldus de politie. Alle computers zijn in beslag genomen.

Facebook, Twitter en YouTube worstelen met nepnieuws rondom coronavirus

Bij Facebook, Twitter en YouTube zijn extra factcheckers ingezet om al het nepnieuws te bestrijden dat over het coronavirus wordt verspreid en gedeeld. Veel van die berichten gaan over de oorsprong van het virus en natuurlijk over middeltjes om dat te bestrijden. Zo gaan er berichten rond waarin ‘oregano olie’ als remedie wordt aanbevolen – een aangepaste versie van een bericht dat al tien jaar lang rondgaat – maar ook dat de Amerikaanse overheid het virus verspreid heeft dan wel een tegenvirus beschikbaar heeft en dat er in China al 180 duizend (!) doden gevallen zijn. Volgens The Washington Post worden al die hoaxes gretig gedeeld – baat het niet, dan schaadt het ook niet, lijken veel gebruikers te denken. Met nieuwe dan wel aangepaste algoritmes proberen de techbedrijven het nepnieuws nu tegen te gaan. Nieuws, foto’s en filmpjes uit betrouwbare bronnen worden hoger in de zoekresultaten te staan en er wordt vaker verwezen naar website van ministeries en andere overheden.

Spaanse software, algoritmes en online beïnvloeding

Voor het beïnvloeden van Nederlandse verkiezingen zijn niet meer dan vierhonderd twitter-accounts nodig. Dat wordt duidelijk uit de reconstructie die Volkskrant-journalisten Tom Kreling en Huib Modderkolk maakten van een Spaans bedrijf dat vanaf 2009 software ontwikkelde waarmee de stemming op sociale media kon worden beïnvloed. Deze Zed Group kwam ongewild in een spionagewereld terecht, toen Russische organisaties de boel overnamen. Bij Zed werd het pakket Snap bedacht, een Social Networks Analysis Platform, geschikt voor bedrijven die negatieve sentimenten over hun produkten of diensten wilden ‘omdraaien’ in positieve. De ontwikkelaars leren hoeveel tweets en retweets nodig zijn om trending te worden, hoe lang het duurt voordat iets als spam gezien wordt enzovoorts. Snap detecteert zo online-aanvallen maar kan ook een tegenaanval organiseren. Met online-beïnvloeding! ‘De aandacht wegblazen met een eigen, positieve tweet, die viral gaat’, aldus ontwikkelaar ‘Julio’. Dat blijkt ‘makkelijker dan gedacht’, aldus het artikel. ‘Je hebt niet zoveel nodig om het sentiment te sturen. Tweeduizend accounts in de VS, 600 in Engeland, 300 tot 400 in Nederland’. Rusland zou over ruim vijfduizend van zulke accounts beschikken en elke maand komen er een paar honderd nieuwe bij. De methode is vrij simpel: als bijvoorbeeld alle vijfhonderd medewerkers van een callcenter een app op hun telefoon zetten en met één klik een bepaalde tweet online zetten ‘heb je ruim voldoende mensen om op elk gewenst moment een boodschap trending te krijgen’. Op Twitter werkt dat beter dan op Facebook, aldus Julio. ‘Hun algoritme is niet zo streng voor enige vorm van manipulatie’. De problemen voor Zed Group ontstaan als Russische investeerders het bedrijf ‘ontdekken’ en op basis van Snap uiteindelijk de ‘trollenfabriek’ Internet Research Agency in Sint Petersburg beginnen. Daar zitten ‘honderden jonge Russen in een flatgebouw desinformatie te verspreiden’, met een algoritme dat hetzelfde was als bij Snap. Julio en zijn collega’s ontdekken dan onder meer een ‘Amerikaanse’ van een Trump-fan die snel 70 duizend volgers scoort met tweets over abortus, migranten, Obama, Clinton – de account blijkt een creatie van het IRA. Uiteraard vallen ook alle MH17-tweets op. In de eerste dagen na het neerschieten verstuurt het IRA meer dan honderdduizend tweets waarin Oekraïne de schuld krijgt. Julio noemt zijn software ‘het perfecte wapen’, dat echter in verkeerde handen lijkt te zijn gevallen en nu wereldwijd impact maakt: september 2019 bleek dat inmiddels zeventig landen ‘computergestuurde propaganda’ gebruiken om de publieke opinie te sturen. Van die zeventig zijn er overigens 45 ‘democratisch’, zoals Vietnam en Israël. Een Engelse professor noemt de schaal van zulke campagnes ‘uitermate zorgelijk voor de moderne democratie’. En dus, waar Julio en zijn collega’s tot voor kort de geweldige mogelijkheden van technologie zagen, zien ze nu vooral de donkere kanten ervan.